در روزهایی که آسمان خاکستری و دید کم می‌شود، زنبورهای عسل نیز در مسیر بازگشت به کندو سردرگم می‌شوند. پدیده‌ای که شاید ساده به‌نظر برسد، اما در واقع ریشه در فیزیولوژی دقیق بینایی و سیستم جهت‌یابی پیچیده زنبورها دارد. در این گزارش تحلیلی از خبرگزاری عسلنا، اثر ذرات معلق و ریزگردها بر الگوی پرواز و تلفات کلنی‌ها بررسی می‌شود.
زنبورعسل و نقشه‌ای که در ذهن دارد
زنبورعسل برای بازگشت به کندو از ترکیبی از نشانه‌های محیطی استفاده می‌کند: موقعیت خورشید، الگوهای نور پلاریزه در آسمان، میدان مغناطیسی زمین و حتی بوهای خاص منطقه. این مجموعه داده‌ها به‌صورت یک نقشه ذهنی در مغز زنبور ثبت می‌شود. اما زمانی که ریزگردها غلظت هوا را بالا می‌برند و نور خورشید را پخش می‌کنند، مسیر بازگشت دقیق مختل می‌شود.
ریزش نور و از بین رفتن «قطب‌نمای نوری»
ذرات معلق (PM₂․₅ و PM₁₀) با پخش نور، جهت قطبش (polarization) آسمان را بر هم می‌زنند. این پدیده باعث می‌شود زنبور نتواند مسیر خورشید را تشخیص دهد و الگوریتم طبیعی جهت‌یابی‌اش دچار خطا شود. مطالعات نشان می‌دهد در هوای غبارآلود، زمان بازگشت زنبورها به کندو تا دو برابر افزایش می‌یابد و بخشی از آن‌ها هرگز برنمی‌گردند.
نقش سیستم بویایی و اشباع ذرات در هوا
زنبورها علاوه بر بینایی، از حس بویایی برای یافتن مسیر و شناسایی کندو استفاده می‌کنند. اما وقتی ذرات خاک و فلزات سنگین ناشی از ریزگردها در هوا افزایش می‌یابد، مولکول‌های بویایی به این ذرات می‌چسبند و قدرت تشخیص بو کاهش پیدا می‌کند. در نتیجه زنبور حتی در چندمتری کندو قادر به تشخیص بوی ملکه و کلنی نیست.
افزایش استرس اکسیداتیو و کاهش دوام پرواز
آلودگی هوا با ایجاد ترکیبات اکسیدکننده در بدن زنبور، موجب افزایش استرس اکسیداتیو در سلول‌های عضلانی بال می‌شود. این موضوع باعث خستگی زودرس و کاهش توان پرواز می‌گردد. در روزهای آلوده، تعداد بیشتری از زنبورهای خسته در فاصله کمی از کندو بر زمین می‌افتند؛ الگویی که زنبورداران آن را با عنوان «مرگ در مسیر بازگشت» می‌شناسند.
پیامدهای کلنی: از کمبود شهد تا ناباروری ملکه
وقتی زنبوران دیرتر یا کمتر به کندو برمی‌گردند، ورودی شهد و گرده کاهش می‌یابد و در نتیجه تغذیه لاروها و ملکه مختل می‌شود. در موارد شدید، کلنی دچار استرس غذایی شده و احتمال بروز رفتارهای نابارور مانند تخم‌گذاری کارگران افزایش می‌یابد. همچنین موم و عسل آلوده به ذرات فلزی (سرب، نیکل، وانادیوم) کیفیت خود را از دست می‌دهند.
راهکارهای علمی برای کاهش خسارت
جابجایی موقت کندوها در روزهای اوج آلودگی (بر اساس پیش‌بینی شاخص کیفیت هوا – AQI).
افزایش تهویه کندو با باز کردن ورودی‌های جانبی و استفاده از پوشش‌های مرطوب.
تغذیه کمکی با محلول‌های آنتی‌اکسیدان طبیعی مانند شربت عسل رقیق‌شده همراه با عصاره آویشن یا رزماری.
نصب موانع طبیعی مانند درختان بومی اطراف زنبورستان برای کاهش نفوذ مستقیم گرد و غبار.
زمان‌بندی پرواز مصنوعی: در صورت امکان، با تاریک‌کردن موقت ورودی کندو در صبح، خروج زنبورها به ساعات با دید بهتر موکول شود.
جمع‌بندی
ریزگردها فقط تهدیدی برای انسان نیستند؛ بلکه یکی از چالش‌های پنهان سلامت اکوسیستم زنبورداری‌اند. درک دقیق اثرات آلودگی هوا بر رفتار و مسیر‌یابی زنبور، گامی ضروری برای حفظ کلنی‌ها و پایداری تولید عسل در مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران است.
