در دهه اخیر، توسعه بیوقفه مزارع سویا و ذرت در بسیاری از کشورها باعث تغییرات گسترده در اکوسیستمهای طبیعی شده است. این تغییرات فقط محدود به گیاهان نیست؛ بلکه مستقیماً زندگی و رفتار زنبورهای عسل را هدف قرار میدهد.
زنبورعسل که شاخص سلامت محیطزیست محسوب میشود، در مواجهه با کشتهای وسیع تکمحصولی (Monoculture) همچون سویا، با چالشهایی مواجه میشود که بهطور مستقیم بر تداوم زندگی کلنی اثر میگذارد.
مطالعه مبنای این مقاله با مقایسه دو موقعیت متفاوت — کندوهای واقع در جنگلها و کندوهای تحت محاصره مزارع سویا — به نتایج مهمی رسیده است که برای زنبورداران و سیاستگذاران حوزه کشاورزی ایران نیز اهمیت حیاتی دارد.
۱. مزارع سویا؛ زیستگاهی عظیم اما فقیر برای گردهافشانها
۱-۱. سویا؛ گیاهی پرسروصدا در صنعت، اما کمنفع برای زنبورها
گیاه سویا اگرچه ارزش اقتصادی بالایی دارد، اما از دید زنبورعسل یک منبع ضعیف است:
- گلهای آن در بیشتر ارقام شهد کمی تولید میکنند.
- میزان پروتئین گرده آن در سطح متوسط تا پایین است.
- گلدهی آن معمولاً کوتاه، فشرده و همزمان با دورههای گرمای بالاست.
در نتیجه، مزارع وسیع سویا معمولاً تنوع گل و کیفیت تغذیهای مناسب برای زنبورها فراهم نمیکنند. این موضوع در پژوهش حاضر نیز دیده شد: کندوهای واقع در مزرعه، علائم کاهش عملکرد نشان دادند.
۱-۲. جنگل؛ پناهگاهی طبیعی با تنوع غذایی بالا
کندوهای قرارگرفته در مناطق جنگلی دارای:
- تنوع گرده
- منابع شهد با کیفیت بالا
- پوشش گیاهی چندمنظوره
همین امر سبب شد که در مقایسه با کندوهای سویایی، رفتار آرامتر، تغذیه طبیعیتر و توسعه مناسبتری داشته باشند.
۲. آفتکشهای موجود در کشاورزی متعارف؛ سایهای بر سلامت کلنیها
۲-۱. چرا سویا با آفتکشها گره خورده است؟
در بسیاری از کشورها، مزارع سویا با آفتکشهای زیر مدیریت میشوند:
- نئونیکوتینوئیدها
- پیریتروئیدها
- قارچکشها
- علفکشها
پژوهش نشان میدهد زنبورها در کوتاهمدت معمولاً مقادیر زیادی از این مواد را در عسل ذخیره نمیکنند، اما قرارگیری طولانیمدت در چنین سیستمهایی میتواند سبب تجمع تدریجی این ترکیبات شود.
۲-۲. یافته پژوهش: وجود آفتکش در عسل فقط پس از مواجهه طولانیمدت
این نتیجه بسیار مهم است:
زنبورها در دورههای کوتاهمدت در تماس با مزرعه سویا، آفتکش زیادی وارد عسل نمیکنند؛ اما در حضور دائمی در سیستم کشاورزی متعارف، ردپای آفتکشها در عسل قابل شناسایی میشود.
این موضوع نشان میدهد که مواجهه کوتاه زنبوران با چنین مزارعی لزوماً خطرناک نیست، اما فعالیت دائمی، مهاجرت ناصحیح یا نبود تنوع گیاهی میتواند به آلودگی تجمعی بدل شود.
۳. عملکرد کلنیها؛ وقتی عددها هشدار نمیدهند اما رفتار هشدار میدهد
۳-۱. عملکرد ظاهری مشابه، اما تفاوتهای عمیق
یافته کلیدی مطالعه این بود که:
- تولید عسل
- تعداد زنبورهای بالغ
- در کندوهای جنگلی و کندوهای حاضر در مزارع سویا تقریباً یکسان بود.
اما این به معنای سلامت مساوی نیست. و زنبورهای سویایی علائم کاهش عملکرد رفتاری داشتند:
- پروازهای کوتاهتر
- تجمع بیشتر در ورودی کندو
- کاهش فعالیت جستجوگری
- افزایش رفتارهای دفاعی
این رفتارها نشاندهنده استرس زیستمحیطی هستند و نشان میدهند که حتی بدون کاهش تولید عسل، کلنی ممکن است در معرض فشار باشد.
۳-۲. نقش تغذیه در کاهش کیفیت عملکرد
گرده سویا در مقایسه با منابع جنگلی:
- اسیدهای آمینه کمتری دارد
- پروتئین آن یکنواخت و غیرمتنوع است
- چربی آن پایینتر است
در نتیجه، حتی اگر زنبورها زنده بمانند و عسل تولید کنند، توسعه نوزادان، تولید ژل و کیفیت زنبورهای جوان در بلندمدت کاهش مییابد.
۴. چرا مزارع سویا کلنیها را خسته میکنند؟
۴-۱. تکمحصولی بودن
در مزرعه سویا، زنبورها هفتهها فقط یک نوع گرده دریافت میکنند.
فقر تنوع = فقر تغذیه.
۴-۲. گرمای زیاد در زمان گلدهی
گلدهی سویا معمولاً در اوج گرمای تابستان است. و این موضوع:
- استرس گرمایی را افزایش میدهد
- نیاز به آب را بالا میبرد
- انرژی زنبورها را تحلیل میبرد
۴-۳. فاصله زیاد تا منابع طبیعی
در بسیاری مناطق، زنبورها مجبورند برای یافتن منابع باکیفیتتر، فواصل طولانیتری پرواز کنند که این مسئله باعث تخلیه انرژی و کاهش طول عمر کارگرها میشود.
۵. نقش مدیریت علمی در کاهش اثرات سویا بر زنبورها
مطابق استانداردهای آموزشی ثبتشده پروژه عسلنا و یافتههای پژوهشی، راهکارهای زیر بسیار مهماند:
۵-۱. ایجاد نوارهای حائل گیاهی (Buffer Strips)
در کشورهای پیشرو، در اطراف مزارع سویا:
- بوتههای گلدار
- گیاهان شهدزا
- گیاهان چندمنظوره کاشته میشود تا زنبورها از تکمحصولی بودن رها شوند.
۵-۲. تغذیه مکمل پروتئینی در دورههای گلدهی سویا
در دورههایی که تنوع گرده کم است، لازم است از تغذیه تقویتی:
- کیک پروتئینی
- مکملهای اسیدآمینه
- گرده جایگزین استفاده شود.
۵-۳. هماهنگی با کشاورزان درباره زمان سمپاشی
مطابق "دستورالعمل حفاظت از زنبورعسل"، سمپاشی باید:
- عصر یا شب
- بدون باد
- با اطلاعرسانی دقیق انجام شود.
۵-۴. جابجایی فصلی کندوها
اگر منطقه تراکم بالای سویا دارد، بهتر است کندوها:
- قبل از گلدهی
- یا در اوج سمپاشی به مناطق امن منتقل شوند.
۶. جمعبندی؛ مزرعه سویا، تهدید یا فرصت؟
نتایج مطالعه نشان میدهد که مزارع سویا:
- بهتنهایی و در کوتاهمدت لزوماً باعث کاهش شدید تولید عسل نمیشوند.
- اما در بلندمدت سبب کاهش عملکرد رفتاری و افزایش استرس در کلنی میشوند.
- وجود آفتکشها در عسل زمانی رخ میدهد که مواجهه طولانیمدت باشد.
- و در نهایت، همکاری کشاورزان و زنبورداران میتواند بسیاری از اثرات منفی را کاهش دهد.
در شرایط اقلیمی ایران که هماکنون بسیاری از مزارع به سمت کشتهای وسیع تکمحصولی میروند، درک علمی اثر این کشتها بر زنبورعسل ضرورتی استراتژیک برای آینده صنعت زنبورداری کشور.
