به گزارش پایگاه خبری تحلیلی صنعت زنبورداری ایران، یکی از مصیبتهای بزرگ زنبورداران و بختکی که سالهاست روی صنعت زنبورداری کشور افتاده، نابسامانی وضعیت استفاده از سموم کشاورزی، سمپاشیهای بیرویه و بیضابطه، واردات سموم شیمیایی قاچاق، مخرب و ازردهخارج و استفاده از آفتکشهای غیراستاندارد در مزارع، مراتع، باغات و بخشهای کشاورزی سنتی، صنعتی و گلخانهای کشور است.
به گزارش عسلنا، جالب است در زمانهای زندگی میکنیم که زنبورعسل بهعنوان مدافع حفظ نباتات و گیاهان که با گردهافشانی خود عامل بقای دشتها، مزارع و باغات و بهبود تولید کمی و کیفی محصولات کشاورزی است، در سایه بیتفاوتی متولیان و ناآگاهی کشاورزان، قتلعام میشود! در کجای دنیا چنین صحنههای مشابهی را داریم و چرا باید این مسئله مهم که امنیت غذایی کشور را تهدید میکند، بدون ساماندهی مانده و عاملان این سمپاشیها، هیچوقت مؤاخذه نشده و این چرخه معیوب سالانه تکرار شود؟
امضا کارزار اعتراض به عدم ساماندهی سمپاشیهای کشاورزی و کشتار زنبورعسل
تکرار فاجعه سمپاشیهای کشاورزی و مرگ زنبورهای عسل/ این بار آذربایجان غربی
شوربختانه امسال نیز از چند ماه قبل شاهد سمپاشیهای بیرویه و استفاده از سموم مرگبار برای زنبورعسل در استانهای زیادی از کشور بودیم که این تلفات و قتلعام، اکنون در استانهای شمال غرب کشور از جمله 11 شهرستان در آذربایجان غربی، نمود بیشتری پیدا کرده و تلفات سنگینی را بر زنبورداران تحمیل کرده است.
در هرکدام از این شهرستانها، بین 10 تا 50 هزار کلنی تلفات عمده داشتند. در منطقه «میاندوآب» در تلاقی دو استان آذربایجان شرقی و غربی، شاهد تلفات بسیار فاجعه باری بودیم، چراکه زنبورداران بسیاری از جمله زنبورداران استان آذربایجان شرقی بهخصوص زنبورداران «مراغه» در بازگشت از کوچ جنوب، در این منطقه توقفی چندروزه دارند و متأسفانه امسال با این سمپاشی مهلک روبرو شدند و تلفات بسیار زیادی دادند و در «مهاباد» نیز شاهد تلفات زیادی بودیم.
پیگیریهای شکلگرفته توسط وزارت جهاد در جهت ایجاد کارگروه و بازدید از استان آذربایجان غربی به دنبال گزارشها و پیگیریهای اولیه مدیرکل جهاد کشاورزی استان آذربایجان غربی (کرامتی) به معاونت امور دام وزارتخانه، در تاریخ (4 اردیبهشت 1401)شکلگرفته و از تلفات حدود 160 هزار کلنی در این استان حکایت دارد که در این گزارش به تلفات زنبورعسل شهرستانهای ارومیه، خوی، اشنویه، سلماس، میاندوآب، مهاباد و سایر شهرستانهای این استان، بر اثر سمپاشی کشاورزی اشاره دارد. در این زمینه سه نماینده مجلس این شهرستانها نیز با وزارت کشاورزی مکاتبات و پیگیریهایی داشتند.
تکرار چرخه معیوب تلفات سمپاشی در سراسر کشور
امروز در آذربایجان این تلفات نمود پیدا کرده و تقریباً در همه استانها سالهاست این چرخه معیوب کشتار سودمندترین حشره کره خاکی تکرار میشود.
این سمپاشیها در سایه فقدان اطلاعرسانی و نظارت، بین 20 تا 50 درصد به بخش بزرگی از زنبورستانهای سراسر کشور در استانهای آذربایجان شرقی و غربی، اردبیل، مازندران، گیلان، گلستان، اصفهان، فارس، همدان، خوزستان و سه استان خراسان بزرگ و... در سه ماه اخیر خسارت و تلفات وارد کرده است.
متأسفانه ضعف عملکرد صنفی در بسیاری از استانها سبب شده که این تلفات به وزارت جهاد کشاورزی گزارش نشود و تمهیدات لازم نیز قاعدتاً صورت نگیرد. به گفته مسئولین جهاد، مبنای کار ایشان، گزارشهای تلفات یا پیگیریهایی هست که صنف و تعاونی هر استان از طریق معاونت امور دام آن شهرستان یا استان به وزارت جهاد کشاورزی ارسال میکند.
آفتکش «فیپرونیل» و فاجعه تلفات آذربایجان
استفاده از آفتکش «فیپرونیل 80 درصد WG» برای ازبینبردن آفت «سرخرطومی» در مزارع یونجه آذربایجان غربی، فاجعهبار شده است و در مزارع دشت میاندوآب نیز تلفات فجیعی از زنبورعسل گرفته است. مشخص نیست این محصول کشنده برای زنبورعسل که ازردهخارج و در دنیا منسوخ شمرده میشود، چگونه از چین وارد شده و هنوز مجوز واردات میگیرد تا با بستهبندی در یک شرکت بازرگانی و مجوز یک شرکت داروسازی در کشور توزیع و استفاده شود؟
متأسفانه این آفتکش که پودر 50 گرمی است، قبلاً با قیمت 90 هزار تومان در بازار به فروش میرسیده که در حال حاضر به دلیل اطلاعرسانیهای صورتگرفته به طور زیرزمینی با قیمت 300 هزار تومان عرضه میشود و دلالان و سوداگران عرضه این سم، آن را از شبکه فروش رسمی خارج کرده و موجودی خود را به کارگران سمپاش و صاحبان خودروها و ادوات سمپاشی تحویل دادند تا در فضایی امنتر و بیدردسر به فروش و مصرف برسد!
وظایف مغفول متولیان و موظفین در قبال سمپاشیها و تلفات زنبورعسل
در همین پیوند، ضعف ترویجی مشهود در وزارت جهاد کشاورزی، سازمان دامپزشکی و ناهماهنگیها و کمکاری صنفی که متأسفانه در این سالها، نتوانسته سیستم اطلاعرسانی، آموزشی و ترویجی قوی و منسجمی برای آگاهسازی کشاورزان و ایجاد تعامل بین کشاورز و زنبوردار ایجاد کند، از مهمترین نکات آسیبشناسی این جریان است.
کمکاری سازمان دامپزشکی کشور نیز در کنترل و نظارت بر سموم آفات زنبورعسل، داروها و آنتیبیوتیکها نیز بازار نابسامانی از قاچاق و مصرف داروهای غیراستاندارد و ازردهخارج را ایجاد کرده که موجب تلفات بیشمار سالیانه در بین کلنیهای زنبورعسل کشور است.
برابر قوانین و دستورالعملهای موجود، واحد ترویج و اطلاعرسانی (سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی) جهاد کشاورزی موظف است، ضمن آموزش فواید گردهافشانی زنبورعسل بر کیفیت، تنوع و بهبود کمی و کیفی دانهها و محصولات باغی و زراعی به کشاورزان، همواره بر اطلاعرسانیهای جامع بر مبنای تحقیقات علمی قوی و میدانی کوشا باشد و در تعامل با سازمان حفظ نباتات، معاونت امور دام و سایر معاونتهای وزارتخانه ضمن آگاهسازی زنبورداران از زمان وقوع سمپاشیها (در بازه حداقل یک ماه قبل) هشدارهای لازم را صادر نماید.
سازمان حفظ نباتات کشور نیز موظف به نظارت بر سمپاشیها، کنترل مبادی توزیع و فروش و نظارت و کنترل زارعین در استفاده از سموم مجاز و بیخطر برای حشرههای سودمندی همچون زنبورعسل است. این سازمان باید در تعامل با معاونتهای هفتگانه وزارت جهاد کشاورزی مداقه لازم را بر واردات سموم بیخطر، استاندارد و مجاز و نیز تولید آنها در کشور داشته و داروخانههای کشاورزی و عوامل فروش محصولات دفع آفات را کنترل و نظارت نماید. این سازمان همچنین باید با تحقیقات دقیق و داشتن مشاورین زبده در بخش زنبورعسل، از اعطای مجوز تولید یا واردات به سموم مضر برای زنبورعسل و گردهافشانها خودداری کند.
معاونت امور تولیدات دامی نیز بهعنوان متولی زنبورعسل موظف به کنترل و رصد تلفات سمپاشیها و مطالبه و پیگیری از سازمان حفظ نباتات و مبادی دیگر است و میبایست هرساله در موسم سمپاشیهای فصلی کشاورزی برای اطلاعرسانی به زنبورداران و اعلام هشدار، هماهنگیهای لازم را با واحد ترویج و سازمان حفظ نباتات داشته باشد.
در این میان صداوسیما هم قصور داشته و متأسفانه کمتر شاهد تولید برنامههای مفید ترویجی و آموزشی در جهت برجستهسازی سلامت محوری محصولات زنبورعسل و آگاهسازی کشاورزان در باره مضرات مرگبار سمپاشیهای بیرویه هستیم.
آموزش مسئولین، مدیران و کارشناسان جهاد کشاورزی، واحد ترویج و سازمان حفظ نباتات در خصوص زنبورعسل و سمومی که مخاطرات برای این حشره سودمند ایجاد میکنند و فراگیری روند آگاهسازی کشاورزان و زنبورداران در این زمینه نیز از نکات مهم و محوری لازم است.
آسیبشناسی دستورالعمل صادره از سازمان حفظ نباتات
سازمان حفظ نباتات دستورالعمل خوب و نسبتاً کاملی در خصوص رفتار زارع و زنبوردار، ارائه داده ولی متأسفانه در این دستورالعمل همه وظایف را بر گردن زنبوردار و کشاورز انداخته و تقریباً دولت و وزارتخانه را از زیر بار مسئولیت فراری داده است. این دستورالعمل فاقد ضمانت اجرایی و تقسیم دقیق وظایف نظارتی و صرفاً یک رهنمود به کشاورز و زنبوردار بدون تقسیم وظایف و پیوست اطلاعرسانی و نظارتی مناسب است.
در این دستورالعمل به دو بند وظایف زنبوردار و کشاورز اکتفا کرده و مشخص نیست اینجا وظیفه خود سازمان و دستگاههای نظارتی و ضمانت اجرایی بر عهده کیست؟ این دستورالعمل یک قانون نیست صرفاً یک جزوه اطلاعرسانی است که وظیفه جهاد کشاورزی و سازمان نباتات در آن مغفول مانده است.
سؤال اینجاست که چرا به تبعات عدم اجرا نشدن قوانین ذکر شده در آییننامه صادره از سازمان حفظ نبات (مثل پرداخت خسارات، تخلف و مجرم بودن) از طرف باغدار یا عوامل سمپاشی و تلفات هیچگونه اشارهای نشده است؟
چرا به مسئولیت و وظایف بخش ترویج جهاد کشاورزی در جهت توجیه کشاورزان و باغداران هیچگونه اشارهای نشده است؟
باغدار و کشاورز ما چگونه باید به این دستورالعمل دست پیدا کند و آیا این آموزشها به تمام باغداران و زارعین داده شده؟ آیا همه سواد خواندن و نوشتن ندارند؟ و چگونه میتوانند از آییننامه و مقررات اصول سمپاشی سر در بیاورند؟
پیگیریهای وزارت جهاد کشاورزی در خصوص سمپاشیهای اخیر
به گزارش عسلنا، سیاستگذاری در مورد ساماندهی به سمپاشیها و جلوگیری از تلفات زنبورعسل باید به سمتی برود که از نگاه استانی و جزیرهای خارج و با تصویب یک قانون و پروتکل فراگیر این موضوع یکبار برای همیشه در مورد همه استانهای کشور و با نگاهی ملی، ساماندهی شود.
خوشبختانه باخبر شدیم که با پیگیری مجری طرح توسعه صنعت زنبورداری، قرار است نتایج حاصله از پیمایش میدانی تلفات سمپاشیها، در نخستین جلسه «ستاد گردهافشانی کشور» در وزارت جهاد کشاورزی مطرح و تصمیمات مؤثر و ملی در خصوص راهبردی مؤثر برای عدم تکرار تلفات زنبورعسل کشور، اتخاذ شده و ادامه بررسی و پیگیری این موضوع بهعنوان دستور جلسه اول جلسه بعدی این ستاد لحاظ شده است.
پیگیری عسلنا از این حکایت دارد که تشکیل یک تیم پیگیری و ساماندهی با کمک ستاد وزارت جهاد کشاورزی برای تحقیق و تفحص در مورد این سمپاشیها و تلفات زنبورعسل در دستور کار وزارت جهاد کشاورزی قرار گرفته است تا دستورالعمل صادرشده از سازمان حفظ نباتات بهروز و کلی شده و بهصورت یک «دستورالعمل ملی» در کل کشور برای جلوگیری از تکرار این حوادث دردناک صادر شود.
مقرر شده با بررسی تلفات استان آذربایجان غربی و تطبیق دادهها و عوامل با سایر استانها، یک دستورالعمل کشوری برای نحوه سمپاشی، نوع سموم، نحوه اطلاعرسانی و افزایش تعامل زارع و زنبوردار و انجام پروسه آگاهسازی عوامل سمپاشی، تدوین شود.
مقرر شده ترتیبی اتخاذ شود که این دستورالعمل ضمانت اجرایی داشته و تمام ارگانها و نهادهای ذیربط در این موضوع موظف به انجام دقیق وظایف ابلاغی برای عدم تکرار تلفات زنبورعسل بر اثر سمپاشی باشند. همچنین تدبیر شده در مورد تخطی از این دستورالعمل، برخورد قاطع با عوامل متخلف صورت پذیرد.
البته ناگفته نماند که اتحادیهها و تعاونیهای صنفی هم این وظیفه اطلاعرسانی، پیگیری و رصد در خصوص سمپاشیها و ارائه اخطار و هشدار به زنبورداران را دارند و موظفاند در تعامل با شهرداریها و جهاد استانها تدابیری را پیگیری کنند تا از سموم بیضرر استفاده شده و زمان سمپاشیها از قبل مشخص باشد. همچنین خود زنبورداران نیز در اواخر زمستان و اوایل بهار باید پیگیر پرسش و تعامل با مرتعداران، جهاد شهرستان، باغداران و زارعین باشند تا از زمان سمپاشیها اطلاع پیدا کنند و بتوانند فاصله فیزیکی (5 کیلومتری) از دایره خطر یا تدابیر دیگری برای محافظت از زنبورستان خود اتخاذ کنند.
به گزارش عسلنا، متأسفانه در تلفات سالهای اخیر و فاجعه قتلعام زنبورهای عسل در بهار 1401 ترک فعل و بینظمی و ناهماهنگی همه موظفین ذکر شده، احراز شده و موارد زیر در جستجوها و تحقیقات مستقل «عسلنا» مشهود است:
آسیبشناسی و مشکلات موجود در خصوص سمپاشیهای کشاورزی
- استفاده از سموم غیراستاندارد، شیمیایی، قاچاق و ازردهخارج
- سمپاشی بیرویه و غیرضروری بهدفعات در سایه عدم نظارت دستگاههای متولی
- اعطای مجوز تولید، واردات و فروش به سموم کشنده زنبورعسل
- عدم استفاده و اطلاعرسانی از روشهای جایگزین و محصولات دفع آفات ارگانیک برای مزارع یونجه، شبدر، پنبه، کلزا و....
- استفاده از حشرهکشهای غیراستاندارد و مرگبار برای دفع آفات مرکبات، بادام و سایر محصولات باغی
- استفاده از آفتکشها در فصل گلدهی و برقراری جریان شهد و گرده در مراتع و دشتها و موسم اصلی چرای زنبورعسل
- عدم نظارت بر توزیع سموم تقلبی و غیرمجاز در شبکههای زیرزمینی
- عدم تعامل کشاورزان با زنبورداران و فقدان آموزشهای ترویجی مناسب در خصوص مزیتهای گردهافشانی زنبورعسل، بهطوریکه بخشی از کشاورزان متأسفانه زنبورعسل را نیز نوعی آفت یا دشمن محصولات خود میدانند!
- استفاده نادرست از سموم، نحوه غلط سمپاشی و نیز سمپاشی در فصل گلدهی و در جهت باد و در ساعات نامناسب شبانهروز.
- عدم پیگیری شکایات زنبورداران و خسارتدیدگان سمپاشیها و عدم تمهید جدی از سوی متولیان دولتی برای جبران خسارت و عدم تکرار این حوادث.
- ناهماهنگی بین بخشهای ترویجی و سازمان نباتات با بخش زنبورعسل در جهاد کشاورزی استانها و ناهماهنگی صنوف زنبورداری با این بخشها
در نظر داشته باشیم که قطعاً استفاده از پروبیوتیکها یا سایر مکملهای موجود برای ایجاد مقاومت در برابر سموم و اجرام بیماریزا در زنبورعسل بسیار مؤثر است ولی زمانی که یک سم کشنده مرگبار تجویز میشود با غلظت بالای 50 درصد و بهوسیله سمپاشهای موتوری و صنعتی توربو، در فصل گلدهی و جریان شهد در وسعت جغرافیایی بزرگی استفاده میشود، قطعاً راه فراری برای زنبور و زنبوردار باقی نمیگذارد و این تمهیدات مؤثر نخواهد بود. حتی در صورت اطلاعرسانی نیز کوچ سریع زنبوردار به مناطق امن در محدوده 5 تا ده کیلومتری سمپاشی، میسر نخواهد بود. البته قطعاً تلفات سمپاشی در شهرستانهایی که صرفاً به تولید عسل تغذیهای میپردازند و تغذیه با شکر را اساس قرار دادند، به دلیلی کاهش مقاومت زنبورها و نداشتن جمعیتهای قوی بیشتر است.
همچنین استفاده از ترکیبات دور کننده زنبورعسل از گیاهان سمپاشی شده تغذیه زنبوران از گیاهان آلوده به سموم و تأثیر چند ماده بهعنوان دور کننده مثل؛ ملاس چغندرقند، اسید استیک و اسید اگزالیک، روی زنبورعسل بهصورت زیستسنجی تحقیق شده که هنوز نتایج کاربردی و میدانی مشخصی ندارد.
این سموم کشاورزی مرگبار از طریق زیر سبب مرگ زنبورهای عسل میشود:
- فلجی زنبورهای به چرا رفته و عدم امکان بازگشت به کندو و مرگ آنها
- استفاده زنبورعسل از شهد یا گرده گلی که به طور مستقیم سمپاشی شده است.
- بقایای برخی از سموم که برای چند روز و حتی چند هفته بر روی گیاهان باقی میماند.
- استفاده زنبورعسل از شهد یا گرده گلهایی که به طور غیرمستقیم بر اثر انتقال سموم در خلال سمپاشی توسط باد آلوده به سم شدهاند.
- استفاده زنبورعسل از آبهای آلوده به سم.
- تغذیه نوزادان از گردههای آلوده به سم.
علایم و عوارض مسمومیت زنبورعسل:
- وجود تعداد زیادی زنبور مرده جلو کندو.
- ازبینرفتن تمام جمعیت کندو اعم از نوزادان بالغ در صورت خطرناک بودن سموم.
- ایجاد بینظمی در فعالیت داخلی کندو و کاهش بازدهی آن.
- ایجاد بیحسی، فلج و رفتار غیرعادی زنبوران جلو دریچه پرواز.
- وقفه یا کاهش در تخمگذاری ملکه و حتی ازبینرفتن آن.
- غارت کندوی مسموم شده توسط زنبورهای غارتگر.
وظیفه باغداران هنگام سمپاشی:
- باغداران باید در طول مدت گلدهی که حداقل ۲۰ روز طول میکشد، از سمپاشی خودداری نمایند و در صورت لزوم این کار را قبل از باز شدن گلها و یا بعد از تبدیل گل به میوه انجام دهند.
- درصورتیکه مجبور به سمپاشی در هنگام گل دادن هستند باید از سمومی استفاده شود که برای زنبورعسل بیخطر باشد. این سموم بهوفور در بازار موجود بوده و بیخطر بودن آن هم برای زنبورها روی برچسب آن قید شده است. این سمها برای باغهای مرکبات نیز استفاده میشود که به یک نوع آن یعنی «تیودان» میتوان اشاره کرد.
- درصورتیکه مجبور به سمپاشی در روز هستید این کار را بعد از غروب آفتاب که همه زنبورها به کندوهای خود بازمیگردند، انجام دهید.
- جهت حرکت باد در موقع سمپاشی در نظر گرفته شود تا سم روی گلها نریزد.
- از آلوده شدن گلها و گیاهان که زیر درختان کاشته شدهاند، خودداری شود.
- قبل از سمپاشی باید به زنبورداران اطراف باغ اطلاع دهید تا پیشبینیهای لازم را انجام دهند.
- از ریختن سم روی زمین خودداری کنید و در صورت ریختن فوراً آن را مدفون نمایید.
وظیفه زنبورداران هنگام سمپاشی:
- زنبوردار باید کلنیهای خود را در جایی مستقر نماید که دسترسی کامل به آب داشته باشند تا در موقع سمپاشی، زنبورها از قطرات سم روی درختان بهجای آب استفاده نکنند.
- خطرناکترین سموم برای زنبورعسل آنهایی هستند که همراه با گرده گل به کندو آورده میشوند و باعث مسمومیت زنبورهای جوان یعنی پرستارها و حتی نوزادان آنها هم میگردند.
- حشرهکشهای تماسی بهمحض تماس با بدن زنبورها قبل از بازگشت به کندو آنها را میکشد.
- درصورتیکه سمپاشی در بین روز انجام گیرد باید صبح زود قبل از شروع فعالیت زنبورها کلیه دریچه پرواز با توری سیمی به مدت ۲۴ ساعت بسته شود تا از پرواز و تماس مستقیم زنبورها با سموم جلوگیری شود. در چنین موقعی حتماً باید داخل کندوها آب برای خوردن زنبورها جهت جلوگیری از تلفشدن وجود داشته باشد.
- اگر قصد مهاجرت دارید این کار را در صورت لزوم قبل از سمپاشی انجام دهید تا زنبورها هیچگونه صدمهای نبینند.
به گزارش عسلنا، امیدواریم این پیگیریها به یک نتیجه ماندگار و متقن برای صنعت زنبورداری رسیده و قانون و دستورالعملی ملی برای همیشه همه نهادها را موظف ساخته و با پیشرفت فعالیتهای ترویجی، دیگر شاهد تکرار چنین صحنههای دردناکی در کشور نباشیم.
گزارش تحلیلی: مهدی رفائی
