در ادامه پرونده‌های تخصصی خبرگزاری عسلنا درباره فرآورده‌های زنبورعسل، این بار به سراغ یکی از برجسته‌ترین کارشناسان و مدرسین ملی این حوزه رفتیم تا از نزدیک درباره چالش‌ها، روش‌های نوین و تفاوت ژل رویال ایرانی و خارجی گفتگو کنیم.
رزومه و معرفی مهندس یاسر نعمتی
یاسر نعمتی، کارمند سازمان جهاد کشاورزی استان کردستان، پژوهشگر و مدرس ملی دوره‌های تخصصی زنبورداری در وزارت جهاد کشاورزی، سازمان فنی و حرفه‌ای کشور و سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی است.
ایشان با ۲۷ سال سابقه زنبورداری علمی و تجربی و ۲۰ سال سابقه آموزشی ملی از فعالان صنعت تولید ژل رویال در ایران به‌شمار می‌رود.
مهندس نعمتی تاکنون بیش از ۲۰۰۰ کارآموز و زنبوردار را در زمینه تولید ژل رویال، پرورش ملکه و تغذیه تکمیلی آموزش داده و در چندین استان کشور و پنج استان شمالی عراق کارگاه‌های آموزشی برگزار کرده است.
وی داور دو جشنواره منطقه‌ای و استانی زنبور عسل در سال‌های ۱۳۹۵ و ۱۳۹۷ بوده و در سال ۲۰۲۲ موفق به چاپ مقاله پژوهشی در ژورنال معتبر Apicultural Research کشور انگلستان با درجه اعتبار Q1 شده است.
همچنین به‌عنوان نماینده ایران در دوازدهمین کنگره بین‌المللی زنبورداری اتحادیه عرب و دولت‌های آفریقایی (اربیل، ۲۰۱۹) با موضوع «روش نوین تولید ژل رویال در کلنی‌های زنبور عسل» شرکت داشته است.
ایشان دارای مدرک کارشناسی ارشد علوم دامی گرایش زنبور عسل از دانشگاه ارومیه و کارشناسی از دانشگاه بوعلی سینا همدان است.
در حوزه تولید ژل رویال، تجربه چندین‌ساله من با تأکید بر کار میدانی در مراتع غنی کشور بوده است. استفاده از منابع طبیعی گرده و شهد، کوچ‌های به‌موقع، انتخاب نژادهای ژل‌ریز و کلونی‌های پربازده از عوامل پایه‌ای در موفقیت تولید هستند. ما در مسیر اصلاح و انتخاب ژنتیکی، پس از چند نسل توانستیم سویه‌هایی با توان ژل‌ریزی بالاتر شناسایی کنیم. معمولاً نژادهای هیبرید با پایه ایتالیایی عملکرد بهتری در تولید ژل دارند. در کنار آن، مبارزه به‌موقع با آفات و ارائه تغذیه تکمیلی هدفمند نیز از الزامات موفقیت است، زیرا در تولید ژل رویال، ما با تولیدی فراتر از نیاز طبیعی کندو روبه‌رو هستیم.
سه عامل کلیدی در این زمینه نقش دارند: نژاد مناسب، مراتع غنی از منابع پروتئینی (به‌ویژه گرده گل)، و تغذیه تکمیلی صحیح. ترکیب این سه، تعیین‌کننده حجم و کیفیت نهایی ژل است.
روش‌های تولید در چین، ژاپن و اروپا از نظر ساختار کلی شباهت دارند اما در جزئیات متفاوت‌اند. آنچه تفاوت ایجاد می‌کند، سطح آموزش و انضباط اجرایی زنبوردار است، نه الزاماً نوع تکنیک. در ایران نیز با اصلاح نژاد و به‌کارگیری روش‌های علمی می‌توان به بهره‌وری بالایی مشابه کشورهای پیشرو رسید.
آموزش علمی نقش بی‌بدیلی دارد. بسیاری از زنبورداران باوجود تجربه، به دلیل آشنا نبودن با مباحثی مانند تغذیه تکمیلی یا اصلاح نژاد، به نتایج مطلوب نمی‌رسند. یادگیری از متخصصان و بهره‌گیری از آموزش‌های کاربردی می‌تواند بهره‌وری را به شکل چشمگیری افزایش دهد.
تکنیک صحیح بیش از آنکه بر کیفیت اثرگذار باشد، در افزایش کمیت تولید نقش دارد. در مقابل، تغذیه و نژاد زنبور بیشترین تأثیر را بر کیفیت دارند. حتی در مراتع یکسان، اختلاف کیفیت میان نژادها مشهود است. آزمایش‌ها نیز این تفاوت را در شاخص‌هایی مانند ۱۰-HDA، پروتئین و رطوبت تأیید می‌کنند.
پیشنهاد من این است که ابتدا آموزش‌های تخصصی را از افراد صلاحیت‌دار فرا بگیرند. متأسفانه بسیاری از محتواهای فضای مجازی علمی نیستند. مطالعه منابع معتبر و استفاده از تجربیات زنبورداران باتجربه، مسیر را بسیار هموارتر می‌کند.
برخلاف تصور عمومی، ژل‌های چینی الزاماً بی‌کیفیت نیستند و حتی از نظر بهداشتی در واحدهای صنعتی‌شان نظم بالایی دارند. اما مشکل اصلی در ژل‌های وارداتی به ایران، مسیر غیرقانونی ورود و نگهداری نامناسب آن‌هاست که باعث افت شدید ارزش دارویی می‌شود. ژل ایرانی به‌دلیل تازگی، تولید مستقیم در مراتع طبیعی و تغذیه پروتئینی بومی، ارزش غذایی و دارویی بالاتری دارد.
از نظر شاخص HDA، ژل ایرانی در سطح مطلوب‌تری قرار دارد و رطوبت پایین‌تری نسبت به ژل‌های پر تولید چینی دارد. همین عامل باعث پایداری و کیفیت بهتر ژل ایرانی می‌شود.
جمع‌بندی مصاحبه
گفت‌وگو با مهندس نعمتی نشان می‌دهد که آینده تولید ژل رویال ایرانی در گرو سه اصل است: آموزش تخصصی، اصلاح نژاد هدفمند و مدیریت علمی زنبورستان. رعایت این اصول می‌تواند ایران را به یکی از قطب‌های تولید ژل باکیفیت در منطقه تبدیل کند. و اگر امروز چین به قطب تولید ژل رویال دنیا تبدیل شده است ، مطمئن باشید علاوه بر مدیریت پرورش و اصلاح، نژاد مناسب برای تولید، نگاه ویژه و اهمیت دادن به مسئله تغذیه و تغذیه تکمیلی در زنبوران تولید کننده ژل رویال است.
