به گزارش پایگاه خبری تحلیلی صنعت زنبورداری ایران، گرده‌شناسی از روش‌های بکر و بی‌بدیل برای شناخت اصالت عسل و کیفیت‌سنجی آن است که جغرافیای برداشت عسل را نیز مشخص می‌کند، در واکاوی این فرایند مهم و برای روشن شدن ابعاد دیگر اهمیت گرده گل در ساختار تولید عسل و پرورش زنبورها با یکی از متخصصین و محققینی که به‌صورت تخصصی سال‌ها بر روی این موضوع پژوهش داشته، به گفتگو نشستیم:
به گزارش عسلنا، دکتر «احمدرضا محرابیان» دارای دانشنامه دکترای اکولوژی سیستماتیک گیاهی، استادیار و عضو هیئت‌علمی دانشگاه شهید بهشتی تهران، در سال‌های اخیر تحقیقات مبسوط و گسترده‌ای را در خصوص گرده شناسی و گرده شناسی عسل در این محصول استراتژیک زنبورعسل در شناسایی و کیفیت‌سنجی انواع عسل‌های تک‌گل تولیدی انجام داده است.
ایشان فرصت مطالعاتی خود را در کشور اتریش و در موزه تاریخ طبیعی وین در خصوص مطالعات گیاه شناسی بر خانواده «گل‌گاوزبان» گذراندند و در قالب رساله‌ها و مقالات تحصیلات تکمیلی دکتری و ارشد، تیمی از دانشجویان خود را به سمت تحقیقاتگرده شناسی و گرده شناسی عسل هدایت نمودند. ایشان سرپرست هرباریوم (موزه گیاهی) و آزمایشگاه تخصصی گرده شناسی دانشگاه شهید بهشتی می باشند. نگارش 57 مقاله بین المللی و داخلی، تالیف 7 کتاب فارسی و سه فصل از 3 کتاب بین المللی، اجرای 4 طرح پژوهشی و همکاری در 28 طرح پژوهشی حوزه اکولوژی و گیاه شناسی، 14 سال تدریس در مقاطع دکترا، کارشناسی ارشد و کارشناسی و راهنمایی 7 رساله دکترا و 25 رساله کارشناسی ارشد، استاد برگزیده آموزشی و پژوهشگر برگزیده دانشگاه شهید بهشتی از سوابق علمی ایشان می باشد. ایشان در سال 1396 موفق دریافت لوح تقدیر جایزه ملی محیط زیست از ریاست سازمان محیط زیست گردیدند. عضویت در کمیسیون های تخصصی مناطق کوهستانی، احیاء اکوسیستم ها و فهرست سرخ اکوسیستم های اتحادیه جهانی حفاظت (IUCN) از سال 1391 تا کنون و نیزعضویت کمیته علمی و فناوری مرجع ملی کنوانسیون تنوع زیستی کشور از 1399 تا کنون از سایر سوابق علمی ایشان می باشد.
اصول گرده‌شناسی و سنجش کیفیت و اصالت عسل بر اساس منشأ گرده، از مباحث تخصصی است که ایشان سال‌ها بر آن متمرکز بوده و در این خصوص هدایت دو رساله دکتری و چند رساله کارشناسی ارشد در این زمینه را نیز عهده‌دار هستند.
گرده‌شناسی مبحثی کاربردی مهم و میان‌رشته‌ای است
محرابیان، معتقد است، گرده‌شناسی یک مبحث علمی میان‌رشته‌ای و پایه تعدادی دیگر از مباحث و علوم است که باستان‌شناسی، دیرینه‌شناسی، آسم آلرژی و اکتشاف نفت از آن جمله است، همچنین این شاخه علمی (گرده‌شناسی) در بیو تکنولوژی، گرده‌شناسی عسل و حوزه‌های مختلف علوم زیستی، اکولوژی و اقلیم‌شناسی کاربرد و ارتباط دارد.
به گزارش عسلنا، وی با تیمی مجرب، از سال 1391، با توجه به اینکه مرجع و رفرنس کاملی برای مبحث گرده‌شناسی در کشور وجود نداشت، کاربر روی اطلس گرده‌شناسی ایران و تدوین نقشه کاربردی جغرافیای گرده‌شناسی را آغاز کردند. این اطلس قرار است، بین 7800 تا 8200 گونه گیاهی را موردبررسی قرار دهد و در این سال‌ها، با ابزار میکروسکوپ الکترونی بالغ‌بر 900 نمونه گرده گل از نقاط مختلف سرزمین ایران مورد کاوش و تحلیل علمی قرارگرفته و تصلویر آن با میکروسکپ الکترونی آزمایشگاه مرکزی دانشگاه شهید بهشتی انجام شده است.
دعوت از کارشناسان برای مشارکت در تدوین اطلس گرده‌شناسی ایران
زمینه مشارکت همه کارشناسان در این تحقیق بزرگ و ملی (اطلس گرده‌شناسی ایران) مهیاست و این کار بزرگ و ملی، تعامل همه اساتید و کارشناسان و متولیان این صنعت را می‌طلبد، عزیزان علاقه‌مند می‌توانند با تیم تحقیقاتی دکتر محرابیان در دانشگاه شهید بهشتی تهران در این پروژه بزرگ همکاری کنند.
محرابیان توضیح می‌دهد: مباحث مربوط به استاندارد بین‌المللی گرده شناسی عسل (ملیسوپالینولوژی) نیز توسط ایشان و تیم دانشکده علوم و فناوری زیستی دانشگاه شهید بهشتی از سال 1397 پیگیری و تحقیق‌شده و در سازمان استاندارد ایران به تصویب رسیده است و برای تأییدیه نهایی جهانی (Iso) ارسال‌شده است.
ایشان به‌عنوان دبیر نگارش استاندارد ملی گرده گل ایران نیز فعالیت می‌کنند و با تشکیل یک تیم پژوهشی تحقق این امر مهم را پیگیری و پژوهش می‌کنند. همچنین یک شرکت دانش‌بنیان در زمینه فرآورده های زنبور عسل نیز در پارک علم و فناوری دانشگاه شهید بهشتی تهران تأسیس کرده است. به علاوه یک هسته پژوهشی جهت مطالعات فرآورده های زنبور عسل در دانشکده علوم و فناوری زیستی با مشارکت محققان این حوزه در دانشگاه و کشور تشکیل شده است.
در ادامه گفتگوی عسلنا با این استاد دانشگاه و پژوهشگر گرده گل را مرور می‌کنیم:
محرابیان: زنبورعسل برای تولید محصولات و تغذیه خود از منابع شهد و گرده استفاده می‌کند، شهد گل‌ها بیشتر منبع انرژی و گرده گل منبع تأمین ویتامین‌ها، اسیدهای آمینه و پروتئین‌ها محسوب می‌شود. گرده گل، نقش مهمی در زندگی زنبورعسل دارد که هم حاوی اسیدآمینه‌های قدرتمند و هم مینرال ها و مواد معدنی را به زنبورعسل می‌رساند که این محصول می‌تواند به‌عنوان یک مکمل ارگانیک قدرتمند شناخته شود.
متأسفانه در کشور ما گرده گل، عسل و سایر محصولات زنبورعسل ناشناخته و در بی‌توجهی مانده و آن‌طور که بایدوشاید روی فرهنگ‌سازی مصرف و همچنین ساخت محصولات ترکیبی و تکمیلی از این مواد سودمند کار فراگیر انجام‌نشده است.
مردم باید نسبت به فواید این محصولات و به‌خصوص گرده گل که موردبحث ماست، آگاه شوند و اطلاع‌رسانی بیشتر و دقیق‌تری در تبلیغات و فرهنگ‌سازی این محصولات شکل بگیرد.
در مورد نگاه عمیق‌تر به این مقوله، باید گفت؛ امروزه در دنیا نگاه تخصصی به همه امور حرف اول را می‌زند و باید در این خصوص نیز این دید عالمانه توسعه یابد. باید درزمینه گرده گل هم افراد و متخصصین مجرب فعالیت کنند و با دیدی علمی، دقیق و سنجیده نظر دهند. افرادی که دلسوزانه و متعهدانه کار کرده باشند.
تجاری‌سازی، قطعاً یکی از ابعاد توسعه علم است و باید شکل بگیرد ولی دید متخصصین و کارشناسان نباید صرفاً بیزینس و سودآوری باشد، چون این تمرکز بر منفعت به پژوهش‌های علمی و بی‌طرفی ضربه می‌زند.
باید برای مردم ابعاد سلامت‌محور دانه‌های گرده را تشریح کرد و جامعه را به سمت مصرف این مواد مغذی پیش برد، چراکه زمینه تولید و استفاده در کشور مهیاست و این ماده می‌تواند جایگزین بسیاری از مکمل‌های مضر و ناکارآمد ورزشی و شیمیایی موجود در بازار باشد.
در رسانه‌های مختلف باید از زبان متخصصین این مباحث با پایه استنادی محکم بیان و تبیین شود تا بر فرهنگ‌سازی عمومی و توسعه تولید و مصرف این محصولات تحول حاصل شود.
باید به مردم اطمینان داده شود که این دانه‌های گرده مراحل تحقیقاتی و کنترل کیفیت را گذرانده و خواص دقیق درمانی تائید شده‌ای دارد.
اگر این موارد در جامعه رواج یابد، کم‌کم شاهد رواج بیشتر مصرف و حضور گرده گل در سبد غذایی و سفره‌های مردم خواهیم بود و این سبب بهبود سبک تغذیه در زندگی و سلامت عمومی خواهد شد.
کشور ایران دارای پتانسیل‌های بالایی ازنظر منابع، چهارفصل بودن، پوشش گیاهی و تنوع محصولات زنبورعسل و منابع شهد و گرده است. کشورمان از منابع بی‌نظیر تنوع گیاهی در دنیاست. گونه‌های گیاهی زیادی در مراتع کشور ما به‌صورت انحصاری می‌روید و کشور ما را به یکی از ذخایر مهم ژنتیکی دنیا و از خزانه‌های مهم گیاهان دارویی در منطقه و دنیا تبدیل کرده است.
بسیاری از این تیره‌های گیاهان دارویی و منابع شهد و گرده، موردعلاقه و استفاده زنبورعسل برای تولید محصولات متنوع هستند که ازاین‌رو گرده‌شناسی می‌تواند مبحث مهمی در سنجش اصالت و کیفیت گونه‌های مختلف عسل و تولیدات زنبوری باشد.
این تنوع زیست گیاهی، سبب شده ما انواع گرده گل را با اندازه‌ها، خواص و کیفیت‌های مختلف در طبیعت، مراتع و کوهستان های ایران داشته باشیم. این مواد هر یک خاصیت‌های دارویی زیادی دارند که می‌توانند در سلامت عمومی مردم، پیشگیری از بیماری‌ها و درمان نقش سازنده و حیاتی داشته باشند.
گرده گل از منابع مهم تغذیه زنبور و نوزادان آن است، مقداری از این دانه گرده به‌صورت مستقیم در عسل وارد می‌شود و به‌عنوان یک شناسه و اثرانگشت می‌تواند در منشأ گیاه‌شناسی عسل موردتحقیق و آزمایش قرار گیرد.
از معدود راه‌های شناسایی منشأ گیاهی هر عسل؛ از طریق ردیابی گرده‌های موجود در آن و تعیین کمیت و کیفیت آن‌ها و نیز از راه تجزیه ترکیبات شیمیایی موجود در عسل و آزمایشات فیزیکوشیمیایی است.
با ردیابی این اثرانگشت زیبای زنبور بر عسل و سنجش کیفی گرده‌های موجود در آن می‌توان با استانداردهای موجود و تطبیق آن می‌توان منشأ عسل‌ها و تغذیه زنبور از نوع خاص یا چند گیاه را مشخص کرد.
بر اساس طیف فراوانی دانه‌های گرده در یک نوع عسل، موجود است به دودسته تک‌گل یا چند گیاه تقسیم می‌شود.
زنبوردار برای تولید گرده مناسب باید مشاوره بگیرد و از مراتعی استفاده کند که گونه‌های گیاهی آن ارزش گرده زایی و شهدزایی بالایی داشته باشند و از گرده گیاهان سمی دور باشند.
برداشت گرده گل یک دانش تخصصی است و شرایط خاصی را می‌طلبد، یک گرده خوب در مراتعی حاصل می‌شود که از محیط‌های شیمیایی و آلوده دور باشد. از اراضی شهری و صنعتی باید فاصله خاصی رعایت شود تا گرده برداشتی کیفیت و اثربخشی طبیعی و دارویی پیدا کند.
این گرده‌ها نباید در معرض باد شدید یا دارای آلودگی شیمیایی باشند و در معرض جانوران مهاجم و آفت‌ها قرار نگرفته باشند و منطقه انتخاب‌شده برای استقرار کلنی‌ها، باید دارای تنوع گرده و منابع مناسب از آن باشد.
در مورد انتخاب صحرا و مرتع زنبورداران باید با کارشناسان و متخصصان این امر مشورت کنند و بر اساس تجارب و یافته‌های میدانی و علمی اقدام کنند.
بحث گرده‌شناسی عسل در کشور ما مغفول مانده است. در دنیا برای کیفیت‌سنجی، گرید بندی عسل و اصالت‌سنجی از آزمایش‌هایی مثل تست بیوشیمیایی و سنجش قندها و مواد تشکیل‌دهنده و در کنار این ترکیبات شیمیایی که از منشأ گیاهی وجود دارد، مثل ترکیبات پلی فنلی، هیدرات های کربن، ترکیبات آروماتیک و اسیدهای آمینه و... که منشأ گیاه‌شناسی هستند نیز استفاده می‌شود.
آنالیز میکروبیولوژی، عسل نیز روش دیگری است که عسل را ازنظر عدم وجود باکتری‌های آلوده‌کننده مسمومیت‌زا، کنترل کیفی می‌کنند و آنالیزهای سنجش سموم و باقیمانده دارویی نیز روشی برای شناخت ارگانیک و سالم بودن عسل است.
اما مهم‌تر از همه، بحث گرده‌شناسی عسل یک آزمایش بی‌بدیل برای کیفیت‌سنجی و اصالت عسل است. جستجوی منشأ گیاهی عسل از طریق گرده به ما کمک می‌کند تا اصالت و کیفیت دقیق آن را بسنجیم و عسل‌های بی‌کیفیت و جعلی به‌سادگی در این روش قابل تمیز هستند.
طبیعی بودن عسل یا وجود عسل تغذیه‌ای، تک‌گل و چند گیاه بودن عسل، تشخیص نوع تک‌گل (مرکبات، گون، کنار، ترنجبین، گشنیز و...) و در چند گیاه بودن (عسل دشت، کوهستان، مرتعی و...) هم از ویژگی‌های این روش هست. همچنین این آزمایش گرده‌شناسی منشأ جغرافیایی تولید عسل را نیز مشخص می‌کند. چراکه پوشش گیاهی مناطق مختلف مشخص است و با کشف منشأ گیاهی می‌توان جغرافیای تولید آن را تخمین زد.
به‌طور مثال منشأ گرده در عسل کنار مربوط به جنوب کشور و یا عسل زرشک مربوط به شمال شرق کشور و یا عسل عناب را فقط در خراسان جنوبی داریم و به سهولت با کشف منشأ گیاهی می‌توان محل برداشت را مشخص کرد.
نکته نهایی آن که گرده شناسی عسل به عنوان یکی از روش های کنترل کیفی عسل است و قطعا تشخیص اصالت عسل و نیز رده بندی کیفی آن می باید در یک قالب منسجم و جامع همه آنالیزهای شیمایی و بیوشمیایی، میکروبیولوژی و حسی (ارگانولپتیک) را در بر گیرد تا با قطعیت به رده بندی کیفی عسل در کشور اقدام شود.
محرابیان: بنده هم از شما و مجموعه عسلنا سپاسگزارم.
