به گزارش پایگاه خبری تحلیلی صنعت زنبورداری، مصرف بی رویه آنتی بیوتیک ها نقشی منفی در تولید عسل و باقیمانده های دارویی در عسل دارد که در سال های اخیر سبب رد بسیاری از نمونه های عسل ایرانی در صادرات شده است. کما اینکه مصرف بی رویه این آنتی بیوتیک ها در بدن زنبور عسل نیز علاوه بر مقاوم شدن، اثرات نامطلوب زیادی می گذارد.
در این خصوص گفتگویی با مهندس مهدی اخوان مقدم، مدرس و پژوهشگر زنبور عسل ترتیب دادیم که از نظرتان می گذرد.
مهدی اخوان مقدم، دارای مدرک کارشناسی ارشد پرورش زنبورعسل از دانشگاه تهران، بوده و مقالات و تحقیقات متعددی در خصوص پرورش زنبورعسل، اصلاح نژاد زنبورعسل و... منتشر ساخته است. ایشان همچنین مدرس دورههای متعدد آموزشی را در کارنامه خود دارد و از اولین وبلاگنویسان در خصوص پرورش زنبورعسل در کشور بوده است.
برگزاری دورههای متعدد آموزشی (بیش از 50 دوره) در سطوح مقدماتی و پیشرفته، مشاوره در عرصه تولید و سیاستگذاری در زمینه پرورش زنبورعسل، اجرای پژوهشهای کاربردی در زمینه تکنولوژی کندو و پرورش ملکه، بخشی از فعالیتهای دیگر این محقق زنبورعسل است که در 15 سال گذشته بهصورت حرفهای به زنبورداری و پژوهش اشتغال داشته است.
اخوان مقدم: به باکتری ها و قارچ هایی که به طور طبیعی با بدن موجودات زنده همزیستی دارند «فلور طبیعی» یا «فلور نرمال» گفته میشود. مثلا در روده انسان تعداد زیادی باکتری مفید یا بیضرر زندگی میکنند که بخشی از «فلور نرمال» بدن ما هستن یا بعضی از گونه های قارچ «کاندیدا» که روی پوست ما پیدا میشوند، سوال اینجاست که چرا این موجودات در بدن ما زندگی می کنند؟ در جواب باید گفت؛ چون غذای کافی و شرایط مناسب در محیط زندگی شان (مثلا روده) وجود دارد.
بقیه موجودات هم از حضور این باکتری ها بی نصیب نیستند، بخش عمده فلور روده زنبورعسل از 8 تا 13 گونه باکتری تشکیل شده، جالب است که این باکتری ها فقط در بدن زنبورهای عسل و تعدادی از زنبورهای مخملی زیست می کنند.
اخوان مقدم: بدن زنبور نمی تواند همه ویتامین ها و اسید آمینه های مورد نیازش را در داخل خودش بسازد (در واقع ده اسیدآمینه از بیست اسیدآمینه ضروری در بدن زنبور سنتز نمی شود) پس زنبور باید موادی را که نمی تواند بسازد از طریق غذا جذب کند، یا اینکه این وظیفه رو باکتری های همزیست داخل روده اش انجام بدهند. البته تا جایی که من می دانم باکتری های مفید، نقش ساختن ویتامین ها، مخصوصا ویتامین های گروه B را دارند. پس تا اینجای مطلب یکی از نقش های باکتری های داخل رودهی زنبور، تولید (سنتز) مواد غذایی مورد نیاز بدن زنبور است.
دومین نقش باکتری های رودهی زنبورعسل در تبدیل شهد به اجزای غذایی قابل مصرف در بدن زنبور است (متابولیزه کردن قندهای داخل شهد) که اگر بخواهیم خیلی کلی جمع بندی کنیم، باید گفت که باکتری های روده زنبور، یک بازوی مهم تولید انرژی در بدن زنبور به شمار میروند.
اخوان مقدم: بله، باکتری های روده زنبور در فرآیند هضم گرده هم نقش خیلی مهمی را ایفا میکنند، مثلا در دیوارهی دانه های گرده ماده ای وجود داره بنام «پکتین» که برای زنبورها سمی است و طبق معمول این باکتری های قهرمان، پکتین را می شکنند و گرده را به یک مادهی غذایی مفید برای زنبورها تبدیل می کنند. یک مثال دیگر هم انجام تخمیر لاکتیکی در روده زنبوراست (تخمیر لاکتیکی همان اتفاقی است که در تولید ماست و پنیر و خیار شور می افتد.)
این ها دقیقا در تقویت سیستم ایمنی هم نقش دارند و همه باکتری ها مضر نیستند، این باکتری های مفید داخل روده باعث ایجاد مقاومت در برابر بیماری ها میشوند، خیلی وقت ها آنقدر فضای روده را اشغال می کنند که جایی برای رشد عوامل بیماریزا نمیماند. با همین راهکار به سادگی زنبورها در برابر بیماری های مختلف واکسینه میشوند! باکتری های پروبیوتیک داخل «نان زنبور» هم باعث بالا رفتن مقاومت زنبورها در برابر بیماری و حتی در خیلی مواقع درمان بیماری ها میشوند. در این رابطه مقالاتی وجود دارد که نان زنبور و باکتری های داخل آن، باعث درمان نوزما و لوک اروپایی به صورت طبیعی میشوند! یک مثال دیگر هم «لاکتوباسیلی ها» هستند که محیط روده را اسیدی نگه میدارند و مانع رشد باکتری های عفونت زا میشود.
اخوان مقدم: حشرات غیراجتماعی (مانتیس، پروانه ها) میکروب های مفید روده (میکروبیوتای روده) را از محیط و طبیعت دریافت می کنند، در حالی که زنبورهای عسل این میکروب ها را از طریق رفتارهای اجتماعی به دست می آورند یعنی زنبوری که تازه متولد شده هیچ نوع باکتری داخل بدنش وجود ندارد و آن ها را از خواهرهای خودش در داخل کندو می گیرد.
اخوان مقدم: از چند طریق ممکن است؛ اول اینکه از طریق رفتار نظافتی (Grooming) یا همون جوریدن (مث پرنده ها که با نوک پرهای خودشون رو تمیز می کنن) وقتی زنبور متولد شد، وظیفه اش تمیز کردن کندو و قاب ها و صیقل دادن سلول هایی است که نوزاد داخلش به تازگی متولد شده، زنبور جوان روی قاب ها حرکت می کند و با لمس «شان ها» از طریق آروارهها مقدار زیادی از باکتری های مورد نیازش را دریافت می کند.
دوم از طریق انتقال غذا، بین کارگرها یا تروفالاکسی (Trophallaxis) وقتی شهد داخل کندو میشود، زنبورها آن را از طریق این رفتار بین همدیگر تقسیم می کنند (کلا تک خوری توی مرامشون نیست) و از این طریق باکتری های مفید به صورت دهان به دهان انتقال پیدا می کند .
سومین روش اینکه یک بخشی هم از این باکتری ها از طریق نان زنبور وارد بدنشان میشود. در نان زنبور مقادیر زیادی باکتری های اسید لاکتیک و ... وجود دارد که یک بخشی از آن ها مثل «لاکتوباسیلوس کونیکی» را خود زنبورها به آن اضافه کردند. خانم نانسی موران ،یکی از محققین در این باره یک حرف جالب و قابل تاملی میزند: «ما وقتی روی این باکتری ها تحقیق می کنیم، گویا این باکتری ها بخشی از بدن زنبور هستند. »
اخوان مقدم: جواب را با یک مثال میدهم، دیدیم که روده زنبور یک لوله خالی و مارپیچ نیست، بلکه یک شهر بزرگ یا یک شهرک صنعتی فعال با کلی کارگر و خدمه هست، حالا ما بدون دلیل یه بمب اتم میزنیم وسط این شهر، بله! این آنتی بیوتیک وارد روده میشود و بدون اینکه از کسی بپرسد که کدام باکتری مفید یا مضر است، همه را قتل عام می کند، حالا ما دستی دستی روده زنبور را تبدیل کردیم به همون لوله خالی و مارپیچ . اگر یک مخمر از طریق آب مصرفی داخل روده برود، چون فضا خالی است، رشد می کند و شروع می کند به تولید سم (مایکوتوکسین) و زنبورها رو ضعیف و بیچاره می کند، ممکن است زنبور در این گیر و دار، عسل آلوده به «اسپور نوزما» مصرف کند، یعنی دشمن ها میآیند داخل روده و چون دیگر کسی نیست تا جایشان را تنگ کند، رشد می کنند و کندو را به نابودی می کشند. در بهترین حالت، اگر عامل بیماری زایی نباشد و آنتی بیوتیک مصرفی هم ضعیف باشد، آنتی بیوتیک ها «فلور میکروبی نرمال» را به هم می ریزند و بعد از یک مدت نه چندان طولانی، شرایط دوباره عادی میشود.
اخوان مقدم: با انجام آزمایش های دورهای، سازمان دامپزشکی نمونه های شما رو به صورت رایگان یا با هزینه خیلی کم آزمایش می کند، پس چرا قبل از درمان، آزمایش انجام ندهیم؟ مثلا اگر به نوزما مشکوک هستیم، چند نمکدان آماده کنیم، از تعدادی از کندوهای خودمان نمونه برداری کنیم. توی یک نمکدان زنبورهای پروازی رو بریزیم، توی یک نمکدان دیگه زنبورهای روی قاب، و توی یک نمکدان دیگه زنبورهایی که به تازگی جلوی کندو مرده اند یا در حال مردن هستند را بریزیم. در اولین فرصت نمونه ها را به آزمایشگاه برسانیم تا سطح آلودگی (درمورد نوزما چهار سطح) و اینکه اصلا مشکل چیست را بفهیم و به فراخور مشکل ایجاد شده ، درمان را انجام بدهیم،
این را هم بگویم که مصرف آنتی بیوتیک باید در زمان مناسب باشد تا چیزی از آن وارد عسل نشود. اکیدا توصیه می کنم در مورد مصرف آنتی بیوتیک با دامپزشک های مطلع مشورت کنید .
اگر هم حرف من را هم گوش نمی کنید و همین طوری بی رویه آنتی بیوتیک مصرف می کنید، لااقل زنبورها را بعد از این کار به مراتع دارای گرده غنی ببرید تا بتوانند خودشان را احیا کنند، اما لطفا برنامه ای داشته باشید تا در طولانی مدت مصرف آنتی بیوتیک ها را در زنبورستان به حداقل برسانید.
توصیه نهایی، اینکه این مطالب را یک دفعه در زنبورستان اجرایی نکنید، مطلب را خوب بخوانید، در موردش تحقیق کنید، در صورت امکان با یک زنبوردار حرفه ای مشورت کنید و بعد در مرحله آخر به تدریج اجرایش کنید.
نقش شما همکاران عزیز خیلی خیلی مهم است، نام تولید کننده، نام پرافتخاریه، مخصوصا در این روزها که تولید آفت زیادی دارد. اما همیشه به یاد داشته باشیم، ما در قبال زنبورها، خودمان، مصرف کننده های عسل و طبیعت مسئولیم، پس با دقت از این امانت های خدادادی حفاظت و بهره برداری کنیم.
اگر هم آنتی بیوتیک مصرف می کنید فقط داروهایی که مورد تایید مراجع دامپزشکی هستندرا مصرف کنید، سعی کنید همواره داروهای ارگانیک را با تجویز دامپزشک مصرف کنید و داروهایی مثل؛ اکسی تتراسایکلین، ترامایسین، اریترومایسین، کلرامفنیکل، انروفلوکساسین، استرپتومایسین، فوماژیلین (که روی جهش زایی و سرطان زاییش بحث زیادی وجود داره) را لطفا بدون تجویز و شناخت کافی مصرف نکنید.
همچنین بخش عمده فلور نرمال روده زنبورها را باکتری های اسید لاکتیک (LAB)، باکتری های اسیدوفیل (اسید دوست) و باکتری های فروکتوفیل (باکتری هایی که از فروکتوز تغذیه می کنند) تشکیل میدهند، در این باکتریها نقش «لاکتوباسیلیها» از جمله «لاکتوباسیلوسکونیکی» و «لاکتوباسیلوس اگزیلوسوس» از همه پررنگ تراست. این باکتری ها در بدن ما هم نقش مشابهی دارند، پس بیشتر مواظب خودمان باشیم./
پایان گفتگو
