به گزارش پایگاه خبری تحلیل صنعت زنبورداری ایران، بحث تغذیه مناسب و جذب و بازجذب مواد آلی و معدنی یکی از موارد مهم در زنبورداری روز حرفه‌ای است که باتوجه‌به مشکلات موجود و شرایط اقلیمی، شیوع بیماری‌ها، خشکسالی و ریزگردها و سموم کشاورزی، اهمیت دوچندان یافته است. تکنولوژی کلات‌های پیشرفته و کلاته کردن مواد معدنی با اسیدهای آلی که منجر به ساخت «متابولیسم اُپتیمایزر» در صنعت زنبورداری شده که این تکنولوژی و محصول ثبت شده منحصرا در ایران در اختیار شرکت صدور احرار شرق (تولید کننده بُن زا بی) است و توانسته تحولی عظیم و راهگشایی خوبی در این مسیر ایجاد کند. زنبورعسل هم جدای از دیگر موجودات زنده نیست و مانند تمام موجودات وابسته به متابولیسم است.
حیات موجودات از جمله زنبورعسل وابسته به متابولیسم است که این پروسه در آنابولیسم و کاتابولیسم یعنی عملیات سوخت‌وساز تعریف می‌شود .
در این خصوص و در راستای نقش متابولیسم و بهبود آن در افزایش عملکردهای زنبورعسل در ابعاد مختلف و بهبود راندمان و بهره وری این حشره سودمند با جناب دکتر روح الله کیانفر به گفتگو پرداختیم.
ایشان دانشیار دانشکده علوم دامی و فارغ التحصیل دکتری تخصصی تغذیه دام و طیور از دانشگاه تهران(1391) است. کیانفر به تدریس دروسی از جمله؛ هضم ومتابولیسم در رشته کارشناسی ارشد، ویتامین ها و مواد معدنی در تغذیه طیور، اصول تغذیه دام ، ناهنجاری متابولیکی در تغذیه طیور، چربی و کربوهیدارات در تغذیه طیور، مباحث نوین در تغذیه طیور ،پرورش ملکه و تلقیح مصنوعی و تغذیه زنبور عسل، کارشناسی ارشد در دانشگاه پرداخته است.
این استاد دانشگاه همچنین دارای سه عنوان کتاب ترجمه و بیش از ده مقاله بین المللی و مفتخر به تالیف و انتشار بیش از 20 عنوان مقاله در ژورنال های علمی داخلی است. از ایشان تحقیقات و پژوهش های زیادی در علوم دامی و زنبور عسل به ثبت رسیده است.
- عسلنا – جناب دکتر کیانفر، اهمیت متابولیسم و بهبود آن در زنبورعسل چیست و چگونه باعث افزایش راندمان می‌شود؟
کیانفر: متابولیسم در زنبورعسل هم جدای از سایر موجودات نیست و زنبورعسل برای ادامه حیات و فعالیت‌هایی از جمله پرواز و تحرک، گرم‌کردن کندو، تهویه کندو، رشد و تولیدمثل و تولید عسل و محصولات دیگر نیاز به انرژی دارد. این انرژی در قالب شهد گیاهان تأمین می‌شود و بسته به فصل می‌تواند عسلک را هم از گیاهان برای تأمین انرژی و قندها برداشت کند که مقداری برای ذخیره زمستانی و قدری برای مصرف روزانه این حشره سودمند و تغذیه نوزادان و زنبورهای چراگر است.
بال‌های زنبورعسل در هر ثانیه 400 بار ارتعاش و به‌هم‌خوردن دارد که نشانه انرژی بالا و نیاز به سوخت‌وساز قوی در عضلات پروازی این حشره است، جدای از آن حشرات خونسرد هستند و دمای بدنشان تنظیم نمی‌شود و پرورش نوزادان آنها در دمای حدود 36 درجه انجام می‌شود و بایستی زنبور این دما را تنظیم کند که با ارتعاش عضلات باید این دما تنظیم شود، در فصل تابستان این عمل و تأمین این دما چندان سخت نیست؛ ولی باتوجه‌به اینکه شروع تخم‌گذاری در اواخر زمستان و هوای سرد است، تأمین این دما و سوخت‌وساز و تولید گرما بسیار در فصل زمستان‌گذرانی و تولیدمثل برای زنبوران عسل مهم و حیاتی است.
این حشره در زمستان با تشکیل خوشه‌های زمستانی در اطراف ملکه این گرما را تأمین می‌کند و مرکز خوشه همیشه دمای مطلوبی دارد؛ ولی کلنی‌هایی که نتوانند این گرما را تأمین کرده و ضعیف باشند، دچار یخ‌زدگی در کندو می‌شود و تلفات بالا می‌رود.
در کندوهایی که ذخیره زمستانی و عسل کافی برای تغذیه نباشد مشاهده می‌کنیم که زنبورها سرشان در حجره‌ها برای یافتن عسل فرورفته و تلف شده‌اند؛ چون غذای کافی برای تأمین انرژی کندو نداشتند.
تغذیه زمستانی بسیار مهم است و اگر توجه نشود و متابولیسم و سوخت‌وساز برای تأمین گرما و انرژی زنبورها تأمین نشود با افزایش تلفات و شیوع بیماری‌ها در کلنی‌ها روبرو می‌شویم.
- عسلنا - برای کاهش تلفات زمستانی و کاهش تنش‌های بیماری‌زا و تنش‌های استرسی چه باید کرد؟ برای افزایش قدرت ایمنی زنبورها چه باید کرد: متابولیسم چه کمکی در این میان می‌کند؟
کیانفر: متأسفانه در بحث تغذیه زنبورعسل تحقیقات زیادی در ایران و جهان انجام نشده؛ ولی اخیراً مقالات مهم جهانی برای تغذیه زنبورعسل و اهمیت استفاده از مواد معدنی و جذب حداکثری این مواد در متابولیسم منتشر شده است.
عناصر مختلف معدنی همچون آهن در این تحقیق تبیین شده که سبب بهبود سیستم ایمنی زنبورعسل می‌شود و در سم‌زدایی باتوجه‌به سم‌پاشی‌های زیاد کشاورزی در ایران، اگر آهن و مواد معدنی زنبورعسل به میزان لازم و به‌موقع تأمین شود می‌تواند موجب مقاومت بیشتر در برابر این سموم باشد و باعث بهبود سیستم ایمنی می‌شود و عناصری مثل روی، هم به این فرایند در کنار آمینو اسیدها کمک می‌کند.
پروتئین ها از یکسری اسید آمینه تشکیل شده است که در بین آنها 10 اسید آمینه به‌عنوان اسید آمینه ضروری است در بین اسیدهای آمینه بیشترین نیاز مربوط به لوسین، ایزولوسین و والین است. اگر در یکی از این اسیدهای آمینه ضروری محدودیت ایجاد شود، باعث محدود شدن توسعه و رشد کلنی می‌شود. اکثرا دانه‌های گرده از لحاظ اسید آمینه ایزولوسین فقیر بوده و کمبود دارند. کمبود این اسیدهای آمینه ضروری در قالب مکمل‌های غذایی باید تأمین شود تا باعث افزایش وزن و بهبود ذخایر بدنی زنبورعسل و مقاومت او در برابر بیماری‌ها شود.
- عسلنا – پس مواد معدنی عنصر کلیدی در تأمین انرژی زنبورعسل هست، ما به چه شکل می‌توانیم جذب و بازجذب این مواد معدنی و اسیدهای آمینه و آلی را برای زنبورعسل تأمین کنیم؟
کیانفر: ابتدا باید به این سؤال پاسخ دهیم که آیا زنبورعسل به مکمل‌های معدنی نیاز دارد یا خیر؟ من در یک مصاحبه در کنگره ملی زنبورعسل در دانشگاه تبریز (24 آبان 1401)، این مسئله را تحلیل کردم و نقش مواد معدنی در تغذیه زنبورعسل تشریح شد.
مکمل‌های پروتئینی از دیرباز معمول بوده و ساخت مکمل‌های جایگزین گرده نظیر؛ کیک گرده و محصولاتی با سویا و مخمرها ساخته می‌شود؛ ولی آنجا اشاره‌ای به مواد معدنی نمی‌شود. آزمایش‌های خاصی انجام شده و غذاهای مختلفی در اختیار زنبور قرار داده شده و دیده شده که با افزودن سه درصد خاکستر گرده به غذای زنبور باعث افزایش طول عمر زنبور و مقاومت در برابر بیماری‌ها شده و تخم‌گذاری و رشد نوزادان بهبود داشته است.
تعیین نیاز در حشرات بسیار سخت است و تعیین دوزهای مصرفی بسیار حساس است و مثل دام و طیور نیست. آزمایش‌های بالینی خوبی در کشور بر روی زنبورهای عسل در مجامع دانشگاهی انجام شده و میزان نیاز زنبورهای عسل به این عناصر حیاتی معدنی نظیر؛ آهن، روی، سدیم، پتاسیم، کلسیم، منیزیم، مس، آهن و... مشخص شده؛ ولی باید دقت داشت که افزایش این مواد معدنی هم سمیت ایجاد کرده و مضر است و حتی در انسان هم این پدیده انباشت مواد معدنی در اندام‌ها مضر و بیماری‌زا بوده است؛ لذا در دوز و میزان مصرف این مواد حیاتی برای زنبورعسل باید به‌شدت دقت کرد.
مثلاً: افزایش زیاد روی در بدن زنبورعسل منجر به فروپاشی کندو می‌شود و باعث تلفات می‌شود و فرمولیزه کردن و تعادل این مواد بسیار مهم است.
- عسلنا - جناب دکتر مشاهده شده مکمل‌ها و محصولاتی بدون این تعادل بخشی ،بالانس شدن، اخذ مجوزها و کارآزمایی بالینی و میدانی عرضه می‌شود و بین زنبورداران به فروش می‌رسد، نظر شما به‌عنوان یک متخصص این رشته چیست؟
کیانفر: دقیقاً به نکته خوبی اشاره کردید و این مسئله باید مورد نظارت ارگان‌های مسئول نظیر دامپزشکی و جهاد کشاورزی باشد، بالانس نبودن این عناصر باعث ایجاد سمیت و مسموم‌شدن زنبورها می‌شود و این مسئله ممکن است به‌سرعت اتفاق نیفتد و به‌مرور سبب ایجاد تلفات و فروپاشی کلنی‌ها شود.
در دام و طیور شاید این مسئله چندان اشکال واضحی ایجاد نکند به سبب اینکه دام و طیور وزن بالاتر و مقاومت بیشتری دارند و به‌اندازه حشره ظریف زنبورعسل حساس نیستند.
زنبورعسل در صحرا گرده‌های مختلفی از گل‌های زیادی را جمع می‌کند. برخی از این گرده‌ها عناصر موردنیاز زنبور را کمتر دارند و برخی هم عناصر را مطلوب و حتی بیش از اندازه دارند.
نمی‌شود برای هر منطقه‌ای یک مکمل معدنی نسخه‌پیچی شود؛ پس ما باید در ساخت مکمل‌ها میزان استاندارد و پایه نیاز زنبورعسل باتوجه‌به شرایط کلی و استاندارد کشور را لحاظ کنیم. نوع و مقادیر عناصر پروتئینی و معدنی در گرده گل‌های مختلف ایران متفاوت است و تنها آزمایش گرده‌شناسی می‌تواند آن را مشخص کند.
عناصر معدنی موجود در گرده گل‌ها به‌صورت باند شده با اسید فایتیک هستند و جذب آنها به‌سختی صورت می‌گیرد و این عناصر باید مورد تجزیه و فراوری مجدد قرار بگیرند تا جذب و بازجذبش برای زنبورعسل مقدور و بالانس شده باشد.
حتی در پرندگان که آنزیم‌های قوی گوارشی دارند تنها 30 درصد این مواد معدنی جذب می‌شود و در زنبورعسل که دستگاه گوارش کوتاه و کوچکی دارد، عملاً برخی اوقات این مواد جذب کمی دارند و باید در فرایندی این مواد قابل هضم و جذب شوند.
اکثر گیاهان از نظر مواد معدنی کامل نیستند و علف‌خوران از کمبود مواد معدنی رنج می‌برند و برای همین منظور سنگ‌های نمک و مواد معدنی (قابل لیس زدن) در اختیار گاو و گوسفندان قرار می‌گیرد تا پدیده خاک خواری و گند خواری را خنثی کنند.
- عسلنا - درخصوص همین پدیده گندخواری در حشرات هم توضیح بفرمایید؟ و زنبورعسل چرا به این کار روی می‌آورد؟
کیانفر: دقیقاً زنبورعسل به همین دلیل نیاز به مواد معدنی که در خوراکش کم هستند اقدام به گندخواری و تغذیه از طریق موادی مثل آب‌های گندابی و زباله‌ها می‌کند که این خطرناک و بیماری‌زا هست و اگر مواد معدنی لازم و بالانس شده به‌موقع در اختیار او قرار بگیرد، زنبور هرگز گرد این مواد نمی‌چرخد.
کمبود برخی مواد در بدن زنبورهای عسل سبب گند خواری می‌شود. زنبورها در گند آب‌ها و بین سایر مواد موجود در طبیعت به دنبال این عناصر می گردند و دچار گندخواری می شوند. مثلا عنصر سدیم برای جذب گلوکز از طریق روده بسیار مهم است و برای متابولیسم انرژی عنصری فعال و ضروری است که باید در تغذیه زنبورها تأمین شود. جذب آمینو اسیدها هم وابسته به همین عنصر هست. سدیم در گیاهان کمبودش وجود دارد.
- عسلنا – در خصوص فیتات‌های موجود در گرده گل که ممکن است موجب کاهش جذب عناصر معدنی شوند توضیح بفرمایید؟
کیانفر: اسید فیتیک (Phytic acid) یا هگزوفسفات اینوزیتول ترکیبی آلی است که در بسیاری از مواد غذایی گیاهی یافت می‌شود،؛ ضد تغذیه‌ای است، ساختارش دارای سلول‌های شش‌ضلعی است که دارای بار منفی هست و با عناصر مفید دارای بار مثبت باند می‌شود. این اتصال محکم در طول دستگاه گوارش هم آزاد نمی‌شود.
آنزیم فیتاز اکنون برای حذف فیتات‌ها و عناصر ضد تغذیه‌ای اسید فیتیک مورداستفاده قرار می‌گیرد و در تغذیه دام و طیور هم افزوده و استفاده شده است. ولی در مورد حل این مشکل جذبی در زنبور مورداستفاده قرار نگرفته است.
گرده تأمین‌کننده مواد معدنی زنبور است و این مواد در شهد میزان بسیار کمی دارند. آنزیم فیتاز می‌تواند باعث شکستن و تجزیه اسید فیتیک و آزادشدن مواد معدنی چسبیده بدان شود.
زنبورعسل از مکانیسمی استفاده می‌کند که بشر به‌تازگی به دانش آن دست‌یافته است. زنبورعسل، گرده را به‌صورت تازه مصرف نمی‌کند و فضایی تخمیری در داخل حجره‌ها ایجاد می‌کند که با انبارکردن گرده‌ها با عسل و وجود باکتری‌های مفید و فعالیت آنها، نان زنبور تولید می‌کند که این نان چون مورد تخمیر قرار گرفته، اسید فایتیک موجود در آن شکسته شده و تجزیه شده است و خود زنبور با این عامل تا حدی مقابله کرده است.
عمده مشکل گرده‌ها بالانس نبودن و کمبود برخی مواد معدنی موجود و نامتوازن بودن این عناصر است./
پایان بخش اول گفتگو
