با ایجاد خوشه های زنبورداری ؛ زنبورداران را از انزوا خارج کنیم

در سال‌های اخیر، اهمیت اصالت‌سنجی و توسعه فرآورده‌های زنبورعسل در سطح ملی و بین المللی، بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. در همین راستا، خبرگزاری عسلنا گفت‌وگویی اختصاصی با مهندس مصطفی جهانی ، عامل توسعه خوشه زنبورداری خراسان شمالی  و کارشناسی ارشد مدیریت بازرگانی ترتیب داده است. ایشان در این گفتگو، به معرفی زمینه فعالیت‌ خوشه زنبورداری، اهداف، پروژه‌های انجام شده و فرصت‌ها و چالش های خوشه زنبورداری خراسان شمالی پرداخته است.

خوشه زنبورداری خراسان شمالی، پروژه ای توسعه ای است که با هدف توانمندسازی زنبورداران از طریق گسترش بازار، ارتقاء توان تولید و تنوع بخشی به سبد تولیدات صنعت زنبورداری خراسان شمالی در فروردین ماه 1402 با حمایت شرکت شهرکهای صنعتی استان شکل گرفت. این پروژه به دنبال آن است تا با مشارکت زنبورداران و ارتقاء هم افزایی بین دستگاه ها و سازمان های متولی، زمینه ساز تحولی عمیق به منظور دستیابی به توسعه پایدار در صنعت زنبورداری شود.
این پروژه در بستر مدل توسعه ی خوشه ای اجرایی خواهد شد. در تعریف، خوشه (Cluster) را اینگونه می توان بیان نمود: " مجموعه ای از بنگاه های اقتصادی است که در جغرافیا یا منطقه ای خاص تمرکز داشته و طیفی از کالاهای همسان همچون عسل را تولید می نمایند. وجود تهدیدات (همچون افزایش قیمت شکر) و فرصت های یکسان (همچون ورود به بازار بین الملل) برای این بنگاه ها و همچنین وجود رقابت و ارتباطات درونی بین اعضاء، از شاخص های این مجموعه است." مفهوم امروزی مدل توسعه ی خوشه های کسب و کار، برای اولین بار توسط مایکل پورتر در سال 1990 میلادی بیان شد. در کشور ما نیز در اوایل سال 1380، فرآیند توسعه خوشه های کسب و کار در سازمان صنایع کوچک و شهرکهای صنعتی ایران (وابسته به وزارت صنعت، معدن و تجارت) مبتنی بر تجارب نهادهای بین المللی همچون سازمان توسعه صنعتی ملل و متحد (UNIDO) و تجارب بومی موفق شکل گرفت. 

دو سال از اجرای پروژه می گذرد. روال کار بدین صورت بود که پس از انجام مطالعه ای دقیق و هدفمند از وضعیت صنعت زنبورداری در سه سطح بین الملل، ملی و استانی در ابتدای پروژه، استراتژی های توسعه صنعت تدوین گردید. سپس متناسب با آنها در ابتدای هر سال برنامه عمل هایی به منظور رفع چالش های صنعت تدوین و به تصویب شورای راهبری به عنوان عالی ترین مقام نظارتی پروژه رسید. 
بر همین اساس تاکنون اقدامات و برنامه های گوناگونی در خوشه زنبورداری خراسان شمالی به اجرا در آمده است که اکثر آنها در صنعت زنبورداری استان سابقه نداشته است. از جمله آنها می توان به برگزاری 18 دوره و کارگاه آموزشی طی دو سال با حضور مطرح ترین اساتید ملی با جامعه هدفی بالغ بر 750 زنبوردار اشاره نمود. دوره هایی همچون مبارزه با آفات و بیماری ها، تغذیه تکمیلی زنبورستان ها، گیاهان سودمند برای زنبورداری، تکنیک های زمستان گذرانی، بسته بندی و برندیگ و ... 
از جمله اقدامات دیگر می توان به امضا تفاهم نامه همکاری با دانشکده منابع طبیعی و کشاورزی دانشگاه تهران در خصوص اجرای طرح پایش سلامت زنبورستان ها در راستای کاهش تلفات کلنی های زنبورعسل و یا امضا تفاهم نامه همکاری با اداره کل منابع طبیعی خراسان شمالی در جهت تولید رایگان نهال درختان مفید برای زنبورداری همچون بادامک و زرشک جهت کاشت در عرصه های ملی اشاره نمود. پرداخت تسهیلات قرض الحسنه با نرخ 4 درصد به 200 نفر از زنبورداران عضو خوشه از دیگر اقدامات بوده است. هم چنین حضور 15 زنبوردار عضو خوشه در نمایشگاه و کنفرانس بین المللی زنبورداری در عمان و برپایی غرفه مشترک خراسان شمالی در این نمایشگاه، شرکت 23 نفر از زنبورداران در دومین گردهمایی ژل رویال ایرانی در کرج و ارایه سخنرانی توسط یکی از تولیدکنندگان ژل رویال عضو خوشه، بازدید از نمایشگاه صنایع غذایی (آگروفود) تهران به عنوان مهمترین نمایشگاه فعال کشور در زمنه صنایع غذایی از دیگر اقدامات خوشه طی سال گذشته بوده است.
شاید مهمترین اقدام خوشه در سال 1403 را برپایی نخستین رویداد روز ملی عسل در بجنورد با هدف ارج نهادن جایگاه صنعت زنبورداری استان دانست. این رویداد با شکوه با حضور بیش از 500 زنبوردار استان و میهمانان متعدد ملی برگزار گردید. در این رویداد از زنبورداران برتر استان و پیشکسوتان این عرصه تجلیل به عمل آمده و نمایشگاهی از عکس های تهیه شده توسط زنبورداران نیز در جنب رویداد برپا گردید.
و آخرین اقدام مهم انجام شده توسط خوشه، ساخت مستند تصویری از ظرفیت های صنعت زنبورداری خراسان شمالی بود. ان اقدام در جهت معرفی هر چه بهتر این صنعت به هموطنان عزیز تهیه گردید.

ما در خوشه دو استراتژی کلان داریم که به جهت رسیدن به اهداف اصلی خوشه طرح ریزی شده اند:

الف) افزایش راندمان تولید عسل و تنوع بخشی به سبد محصولات کندو در جهت افزایش توان رقابتی
ارتقا بهره وری تولید عسل مهمترین و اصلی ترین هدف کاری خوشه است. چرا که با پایین بودن بهره وری، هزینه تولید بالا رفته محصول نهایی گران تولید می شود. در این صورت امکان ورود به بازارهای بین المللی و رقابت با سایر کشورها به هیچ عنوان به وجود نخواهد آمد. در این خصوص بحث مبارزه با آفات و بیماری ها در دستور کار قرار گرفته است. از طرفی به منظور کاهش فشار در حوزه فروش از محصول عسل و ورود سایر محصولات تولید زنبورعسل همچون ژل رویال و گرده گل به سبد خرید افراد جامعه، تمرکز جدی بر برخی از محصولات دگر ان صنعت خواهیم داشت.

ب) برندسازی و توسعه بازار داخلی و زمینه سازی جهت ورود به بازار بین الملل
بی شک افزایش تولید محصولات موجود و یا تولید محصولاتی جدید بدون در نظر گرفتن بازار امری خطا است. به همین جهت اقداماتی همچون شرکت در نمایشگاه های داخلی و خارجی، توجه جدی به امر برندسازی، بسته بندی و تولید محصول با کیفیت صادراتی، از محورهای اصلی استراتژی دوم خواهد بود.

پیش از این، دو خوشه در استان‌های آذربایجان غربی و لرستان شکل گرفته بود. تمرکز آن خوشه‌ها عمدتاً بر روی واحدهای بسته‌بندی بوده اما رویکرد ما در خراسان شمالی ارتقای کمی و کیفی تولیدات از طریق توانمندسازی زنبورداران است. چنانچه زنبورداری جزء مزیت‌های استان شناسایی شود، پروژه خوشه زنبورداری قابلیت اجرا در هر استانی را دارد.

تامین اعتبار مورد نیاز خوشه مهمترین نقش دستگاه های دولتی است. شرکت شهرک‌های صنعتی استان به عنوان حامی اصلی خوشه، نقش بسزایی در تامین مالی پروژه داشته است. حسن نظر ریاست محترم سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان بر خوشه سبب شد تا هر ساله رقم قابل توجه از بودجه استان جهت اجرای برنامه های خوشه تخصیص داده شود.
هم افزایی بین دستگاه های متولی صنعت زنبورداری همچون جهاد کشاورزی، دامپزشکی، تعاون روستایی، اتحادیه و ... می تواند زمینه ساز توسعه و رشد هر چه بیشتر این صنعت شود. انجام فعالیت های جزیره ای هرگز راه به جایی نخواهد برد.

مشارکت در آغاز بسیار پایین بود؛ اما با برگزاری دوره‌ها، بازدیدها و اقدامات ملموس، اعتمادسازی صورت گرفت و اکنون میزان همراهی به شکل چشمگیری افزایش یافته است. در سال نخست، در ۱۳ دوره آموزشی، بیش از ۴۵۰ زنبوردار شرکت کردند. مشارکت آنان، مهم‌ترین عامل موفقیت پروژه است.

با توجه به مشکلات اقتصادی موجود در کشور و کمی منابع مالی در بخش دولتی، چندان نمی توان به کمک ها و حمایت های دستگاه های دولتی دل بست. از این رو نقش تشکل های مردمی زنبورداری همچون شرکت تعاونی ها و اتحادیه ها به منظور راهبری هر چه بهتر این صنعت پر رنگ تر خواهد شد. لازمه شکل گیری و رشد این تشکل ها مشارکت است. اگر زنبورداران عزیز در این مورد غفلت نمایند بی شک در آینده لطمه خواهند دید. لذا هر زنبوردار می بایست احساس وظیفه نموده و در جهت توسعه صنعت خود گام بردارد. مشکلات این صنعت تنها با همراهی زنبورداران مرتفع خواهد شد. زنبورداری تنها یک کسب و کار اقتصادی نیست. بلکه بعد اجتماعی آن حائز اهمیت است.
ما در خوشه زنبورداری خراسان شمالی به لطف خدا امسال تشکلی تخصصی با هدف ارتقا سطح آموزش و بازار ذیل اتاق بازرگانی بجنورد شکل خواهیم داد که در آینده ادامه دهنده راه خوشه باشد. 
مشارکت اصلی ترین محور در فعالیت های خوشه است. صنعت زنبورداری باید از انزوا خارج شود و با سایر صنایع غذایی و کشاورزی پیوند بخورد.
در انتها جا دارد از محبت بی دریغ جناب آقای مهندس صداقت مهر معاونت محترم شرکت شهرکهای صنعتی خراسان شمالی و همکاران پرتلاش ایشان سرکارخانم یزدانی و سرکار خانم سبحانی صمیمانه تشکر نمایم. چرا که حمایت های ایشان موجب اجرای اقدامات متنوع و نو خوشه گردید.

پایان